Ukungqubuzana kwezinhlayiyana zokutadisha "Indawo yokuqala kakhulu": I-Muon collider ibonisiwe

Ama-accelerator ezinhlayiyana asetshenziswa njengamathuluzi ocwaningo ocwaningo lomkhathi wakudala kakhulu. Ama-Hadron collider (ikakhulukazi i-CERN's Large Hadron Collider LHC) kanye nama-electron-positron collider ahamba phambili ekuhloleni umkhathi wangaphambili kakhulu. Ukuhlolwa kwe-ATLAS kanye ne-CMS e-Large Hadron Collider (LHC) kwaba yimpumelelo ekutholeni i-Higgs boson ngo-2012. I-Muon collider ingase isetshenziswe kakhulu ezifundweni ezinjalo kodwa akukabi ngokoqobo okwamanje. Abacwaningi manje sebephumelele ukusheshisa i-muon eqondile cishe ku-4% wejubane lokukhanya. Lokhu ukupholisa nokusheshisa kokuqala kwe-muon emhlabeni. Njengokubonakaliswa kobufakazi bomqondo, lokhu kuvula indlela yokufezeka kwe-accelerator yokuqala ye-muon esikhathini esizayo esiseduze.  

Umkhathi wokuqala njengamanje usacwaningwa yi-James Webb Space Telescope (JWST). Izinikele ngokukhethekile ocwaningweni ngendawo yakuqala, i-JWST ikwenza lokho ngokucosha amasignali abonakalayo/e-infrared ezinkanyezini zakuqala kanye nemithala eyakhiwe endaweni yonke ngemva kweBig Bang. Muva nje, i-JWST ithole ngempumelelo umthala okude kakhulu i-JADES-GS-z14-0 owakhiwa endaweni yonke yakuqala cishe eminyakeni eyizigidi ezingu-290 ngemva kweBig Bang.  

Isekelwe eNyuvesi yase-Oregon. I-Early Universe - Ngasekuqaleni Kwesikhathi. Itholakala ngo https://pages.uoregon.edu/jimbrau/astr123/Notes/Chapter27.html 

Kunezigaba ezintathu zendawo yonke - inkathi yemisebe, inkathi yendaba kanye nenkathi yamanje yamandla amnyama. Kusukela ku-Big Bang kuya eminyakeni engaba ngu-50,000 200, indawo yonke yayibuswa imisebe. Lokhu kwalandelwa yinkathi yendaba. Inkathi yomkhathi yenkathi yendaba eyathatha cishe iminyaka eyizigidi ezingu-3 ngemva kweBig Bang kuya eminyakeni engaba yizigidi eziyizinkulungwane ezi-XNUMX ngemva kweBig Bang yabonakala ngokwakhiwa kwezakhiwo ezinkulu njengemithala. Lesi sikhathi sivame ukubizwa ngokuthi “umkhathi wakudala” owenziwa yi-JWST.  

“Indawo yonke yasekuqaleni kakhulu” ibhekisela esigabeni sokuqala sendawo yonke ngokushesha ngemva kweBig Bang lapho kwakushisa kakhulu futhi kwabuswa ngokuphelele yimisebe. I-Plank epoch iyinkathi yokuqala yenkathi yemisebe eyathatha kusukela kuBig Bang kuya kumasekhondi angu-10 -43 . Njengoba izinga lokushisa lingu-10 32 K, indawo yonke yayishisa kakhulu kule nkathi. I-Planck epoch yalandelwa yiQuark, iLepton, kanye neNuclear epochs; zonke zazifushane kodwa zaziphawulwa amazinga okushisa aphezulu kakhulu ancipha kancane kancane njengoba indawo yonke yanda.

Ukutadisha okuqondile kwalesi sigaba sokuqala somkhathi akunakwenzeka. Okungenziwa ukwenza kabusha izimo zemizuzu emithathu yokuqala yendawo yonke ngemva kweBig Bang kuma-accelerator ezinhlayiyana. Idatha ekhiqizwe ukushayisana kwezinhlayiya kuma-accelerator/collider inikeza iwindi elingaqondile kumkhathi wokuqala kakhulu.  

Ama-Collider angamathuluzi okucwaninga abaluleke kakhulu ku-particle physics. Lena imishini eyisiyingi noma ewumugqa esheshisa izinhlayiya esivinini esikhulu eduze nesivinini sokukhanya futhi izivumele ukuthi zingqubuzane nenye izinhlayiya ezivela ngakolunye uhlangothi noma ngokumelene nethagethi. Ukushayisana kukhiqiza amazinga okushisa aphezulu kakhulu ngokulandelana kwezigidigidi ze-Kelvin (ezifana nezimo ezikhona ezikhathini zakuqala zenkathi ye-radiataion). Amandla ezinhlayiya ezingqubuzanayo ayanezelwa yingakho amandla okungqubuzana eba phezulu aguqulwa abe yindaba ngendlela yezinhlayiya ezinkulu ezazikhona endaweni yonke yakuqala njengokulinganisa kwamandla amakhulu. Ukusebenzisana okunjalo phakathi kwezinhlayiya zamandla aphezulu ezimweni ezazikhona endaweni yonke yakudala kakhulu kunikeza amafasitela ezweni okwakungafinyeleleki kulo nangaleso sikhathi futhi ukuhlaziywa kwemikhiqizo yokushayisana kunikeza indlela yokuqonda imithetho ebusayo ye-physics.  

Mhlawumbe, isibonelo esidume kakhulu sokungqubuzana i-CERN's Large Hadron Collider (LHC) okungukuthi, ama-collider amakhulu lapho ama-hadroni (izinhlayiya eziyinhlanganisela ezenziwe ngama-quark kuphela njengama-proton nama-neutron) zishayisana. Ingqubuzana enkulu kunazo zonke futhi enamandla kakhulu emhlabeni ekhiqiza ukushayisana ngamandla angu-13 TeV (teraelectronvolts) okungamandla aphezulu kakhulu afinyelelwe yi-accelerator. Ucwaningo lwemikhiqizo yokushayisana luye lwacebisa kakhulu kuze kube manje. Ukutholwa kwe-Higgs boson ngo-2012 yi-ATLAS kanye nokuhlolwa kwe-CMS e-Large Hadron Collider (LHC) kuyingqopha-mlando kwezesayensi.  

Isikali socwaningo sokusebenzisana kwezinhlayiyana sinqunywa amandla esisheshisi. Ukuze uhlole ngezikali ezincane nezincane, umuntu udinga ama-accelerator amandla aphezulu nangaphezulu. Ngakho-ke, kuhlale kukhona ukufuna ama-accelerator anamandla aphezulu kunamanje atholakalayo ukuze kuhlolwe ngokugcwele imodeli evamile ye-particle physics kanye nophenyo ngezikali ezincane. Ngakho-ke, ama-accelerator amasha amaningana amasha asendleleni.  

I-CERN's High-Luminosity Large Hadron Collider (HL – LHC), okungenzeka ukuthi iqale ukusebenza ngo-2029, yakhelwe ukuthuthukisa ukusebenza kwe-LHC ngokwandisa inani lokushayisana ukuze kuvunyelwe ukufundwa kwezinqubo ezaziwayo ngemininingwane eyengeziwe. Ngakolunye uhlangothi, i-Future Circular Collider (FCC) iphrojekthi ye-CERN enesifiso esikhulu sokungqubuzana kwezinhlayiyana ezingaba ngu-100 km umjikelezo wamamitha angu-200 ngaphansi komhlaba futhi ezolandela isuka ku-Large Hadron Collider (LHC). Ukwakhiwa kwayo kungenzeka kuqale ngo-2030s futhi kuzosetshenziswa ngezigaba ezimbili: I-FCC-ee (izilinganiso ezinembayo) izosebenza maphakathi no-2040s kuyilapho i-FCC-hh (amandla aphezulu) iqala ukusebenza ngo-2070s. I-FCC kufanele ihlole ubukhona bezinhlayiya ezintsha, ezisindayo, ezingaphezu kwamandla e-LHC kanye nokuba khona kwezinhlayiya ezilula ezisebenzisana ngokubuthakathaka kakhulu nezinhlayiya ze-Standard Model.  

Ngakho, iqembu elilodwa lezinhlayiya ezishayisana ku-collider ama-hadroni njengama-proton nama-nuclei ayizinhlayiya eziyinhlanganisela ezenziwe ngama-quark. Lezi zinzima futhi zivumela abacwaningi ukuthi bafinyelele amandla aphezulu njengasendabeni ye-LHC. Elinye iqembu ngeleptons njengama-electron nama-positron. Lezi zinhlayiya zingaphinde zishayisane njengoba kwenzeka ku-Large Electron-Positron Collider (LEPC) kanye ne-SuperKEKB collider. Inkinga eyodwa enkulu nge-electron-positron based lepton collider ukulahlekelwa amandla amakhulu ngenxa yemisebe ye-synchrotron lapho izinhlayiya ziphoqeleka ku-orbit eyindilinga enganqotshwa ngokusebenzisa ama-muons. Njengama-electron, ama-muons ayizinhlayiyana eziyisisekelo kodwa asindayo izikhathi ezingama-200 kunama-electron ngakho-ke ukulahlekelwa amandla kuncane kakhulu ngenxa yemisebe ye-synchrotron.  

Ngokungafani nama-collider e-hadron, i-muon collider ingasebenza isebenzisa amandla amancane okwenza i-10 TeV muon collider ilingane ne-100 TeV hadron collider. Ngakho-ke, ama-muon collider angase abe afaneleka kakhulu ngemva kwe-High Luminosity Large Hadron Collider (HL - LHC) yokuhlolwa kwe-physics yamandla aphezulu uma kuqhathaniswa ne-FCC-ee, noma i-CLIC (Compact Linear Collider) noma i-ILC (International Linear Collider). Njengoba kunikezwe isikhathi eside sama-collider esikhathi esizayo anamandla aphezulu, ama-muon collider angaba ithuluzi lokucwaninga elingase libe khona ku-particle physics eminyakeni engamashumi amathathu ezayo. Ama-Muon angaba usizo ekulinganisweni okunembile kakhulu kwe-anomalous magnetic moment (g-2) kanye ne-electric dipole moment (EDM) ekuhloleni ngale kwemodeli ejwayelekile. Ubuchwepheshe be-muon bunezinhlelo zokusebenza nasezindaweni eziningana zocwaningo ezihlanganisa imikhakha eyahlukene.

Nokho, kunezinselelo zobuchwepheshe ekuboneni ukungqubuzana kwe-muon. Ngokungafani nama-haron nama-electron angaboli, ama-muon anesikhathi esifushane sokuphila sama-microseconds angu-2.2 kuphela ngaphambi kokuba abole abe yi-electron ne-neutrino. Kodwa isikhathi sokuphila se-muon sikhuphuka ngamandla asho ukuthi ukubola kwayo kungahlehliswa uma kusheshiswa ngokushesha. Kodwa ukusheshisa ama-muons ngobuchwepheshe kunzima ngoba awanayo isiqondiso noma isivinini esifanayo.  

Muva nje, abacwaningi baseJapan Proton Accelerator Research Complex (J-PARC) baphumelele ukunqoba izinselelo zobuchwepheshe be-muon. Baphumelele ukusheshisa i-muon enhle cishe ku-4% wejubane lokukhanya okokuqala ngqa emhlabeni. Lokhu bekuwumboniso wokuqala wokupholisa nokusheshisa kwe-muon enhle ngemva kweminyaka yokuthuthukiswa okuqhubekayo kobuchwepheshe bokupholisa nokusheshisa.  

I-proton accelerator e-J-PARC ikhiqiza cishe ama-muon ayizigidi eziyi-100 ngomzuzwana. Lokhu kwenziwa ngokusheshisa ama-protons asondele eduze kwejubane lokukhanya nokuwavumela ukuthi ashaye i-graphite ukuze akhe ama-pions. Ama-muons akhiwa njengomkhiqizo wokubola we-pions.  

Ithimba labacwaningi likhiqize ama-muon amahle anejubane elingaba ngu-30% wejubane lokukhanya futhi lawadubula ku-silica aerogel. Ama-muons avunyelwe ukuthi ahlangane nama-electron ku-silica airgel okuholela ekwakhekeni kwe-muonium (i-athomu engathathi hlangothi, efana ne-athomu noma i-athomu mbumbulu ehlanganisa i-muon ephakathi nendawo kanye ne-electron ezungeze i-muon eqondile). Kamuva, ama-electron akhishwa ku-muonium ngokusebenzisa imisebe nge-laser eyanikeza ama-muon amahle apholiselwe cishe ku-0.002% wejubane lokukhanya. Ngemuva kwalokho, ama-muons apholile apholile asheshiswa kusetshenziswa insimu kagesi ye-radio-frequency. Ama-muon asheshisiwe adalwe ngaleyo ndlela ayeqondisa ngoba aqala ukusuka eduze kukaziro eba i-muon beam eqonde kakhulu njengoba ayesheshiswa kancane kancane afinyelela cishe ku-4% wejubane lokukhanya. Lesi yingqophamlando kubuchwepheshe be-muon acceleration.  

Ithimba labacwaningi lihlela ukuthi ekugcineni lisheshise ama-muons amahle ku-94% wejubane lokukhanya. 

*** 

References:  

  1. Inyuvesi yase-Oregon. Umkhathi Wakuqala - Ngasekuqaleni kukaTim. Itholakala ngo https://pages.uoregon.edu/jimbrau/astr123/Notes/Chapter27.html 
  1. I-CERN. Ukusheshisa isayensi - i-Muon collider. Itholakala ngo https://home.cern/science/accelerators/muon-collider 
  1. J-PARC. Ukukhishwa kwabezindaba – Ukupholisa nokusheshisa kokuqala kwe-muon emhlabeni. Kuthunyelwe ngomhla ka-23 Meyi 2024. Itholakala e- https://j-parc.jp/c/en/press-release/2024/05/23001341.html  
  1. U-Aritome S., et al., 2024. Ukusheshisa kwama-muons amahle nge-cavity ye-radio-frequency. Ukuphrinta kuqala ku-arXiv. Ihanjiswe ngomhla ka-15 Okthoba 2024. DOI: https://doi.org/10.48550/arxiv.2410.11367  

*** 

Izihloko ezihlobene  

Izinhlayiya eziyisisekelo Ukubuka okusheshayo. Ukuxinana kwe-Quantum phakathi kwe-“Top Quarks” kuMandla Aphezulu Kubhekwe (22 Septhemba 2024).

*** 

Latest

I-Daraxonrasib Ivunyelwe Umdlavuza We-Pancreatic

I-Daraxonrasib (i-Rasonque yi-Revolution Medicines, Inc.), ivimbela...

Ukuwa Kweqhwa Kwaholela Emcimbini Wokuzamazama Komhlaba eNepal 

Isigameko sokuzamazama komhlaba esingu-5.2 magnitude siqoshwe eduze komngcele...

Ukubaluleka kwe-Nancy Grace Roman Space Telescope

I-Nancy Grace Roman Space Telescope (evame ukubizwa ngokuthi...

I-NASA Imema i-ISRO ukuthi ijoyine uhlelo lwe-Moon Base

I-NASA imeme i-ISRO (i-Indian Space Research Organisation) ukuthi...

Ukufiphala Kwelanga Okuphelele Kwango-2026

Ngomhlaka-12 Agasti 2026, ukufiphala kwelanga okuphelele kwaba...

Idizayini ye-AI Ephelele Yezakhi Zofuzo Ezisebenzayo

Imodeli yolimi lwe-genome i-Evo 2 iklame inoveli...

Newsletter

Ungaphuthelwa

Ilabhulali Enkulu Ebonakalayo Yokusiza Ukutholwa Kwezidakamizwa Okusheshayo Nomklamo

Abacwaningi bakhe umtapo wezincwadi omkhulu we-virtual docking...

Izinga lolwandle ngasogwini lwase-USA lizokhuphuka cishe ngo-25-30 cm ngo-2050

Izinga lolwandle ngasogwini lwase-USA lizokhuphuka cishe ngama-25 ...

Ukuqonda I-COVID-19 Pneumonia esongela ukuphila

Yini ebangela izimpawu ezinzima ze-COVID-19? Ubufakazi buphakamisa amaphutha okuzalwa...

I-Deltamicron : I-Delta-Omicron recombinant ene-hybrid genomes  

Amacala okuthelelana ngezifo okuhambisana nezinhlobo ezimbili abikwe ngaphambilini....

Imibala Emisha ye-'Blue Cheese'  

I-fungus Penicillium roqueforti isetshenziswa ekukhiqizeni...
Umesh Prasad
Umesh Prasad
U-Umesh Prasad ungumcwaningi noxhumana naye onekhono elihle lokuhlanganisa izifundo eziyisisekelo ezibuyekezwe ontanga zibe izihloko zomphakathi ezimfushane, eziqondayo, nezitholakala kahle. Njengochwepheshe ekuhumusheni ulwazi, uqhutshwa umgomo wokwenza isayensi ibandakanye izethameli ezingakhulumi isiNgisi. Kuze kube yilo mgomo, wasungula i-"Scientific European," le nkundla yedijithali entsha, enezilimi eziningi, evulelekile. Ngokubhekana negebe elibalulekile ekusakazweni kwesayensi emhlabeni jikelele, uPrasad usebenza njengomlondolozi wolwazi oyinhloko omsebenzi wakhe umele inkathi entsha eyinkimbinkimbi yobuntatheli bezemfundo, eletha ucwaningo lwakamuva emnyango wabantu abavamile ngezilimi zabo zomdabu.

I-Daraxonrasib Ivunyelwe Umdlavuza We-Pancreatic

I-Daraxonrasib (i-Rasonque yi-Revolution Medicines, Inc.), isithiyo somndeni we-RAS GTPase ivunyelwe ukwelashwa kwabantu abadala abane-metastatic pancreatic...

Ukuwa Kweqhwa Kwaholela Emcimbini Wokuzamazama Komhlaba eNepal 

Isigameko sokuzamazama komhlaba esingu-5.2 magnitude esiqoshwe eduze komngcele ophakathi kweNepal neChina ngomhlaka-26 Agasti 2026 ngo-8:37 AM ngesikhathi sendawo (02:52:10 UTC) si...

Ukubaluleka kwe-Nancy Grace Roman Space Telescope

I-Nancy Grace Roman Space Telescope (evame ukubizwa ngokuthi i-Roman Telescope) kulindeleke ukuthi yethulwe emkhathini ngomhlaka-30 Agasti 2026. Izo...

SHIYA IMPENDULO

Sicela ufake amazwana akho!
Sicela ufake igama lakho lapha

Ukuze kuvikelwe, ukusetshenziswa kwesevisi ye-reCAPTCHA ye-Google kuyadingeka okungaphansi kweNqubomgomo Yobumfihlo ye-Google kanye Nemigomo Yokusebenzisa.

Ngiyavumelana nale migomo.